Barok: rađanje opere, oratorijum i kantata — muzička kultura za 7. razred

Gradivo za 7. razred

Barok je razdoblje u istoriji muzike koje obuhvata 17. i prvu polovinu 18. veka, između renesanse i klasicizma. Naziv se najčešće izvodi od portugalske reči za nepravilan biser, a umetnost tog doba voli raskoš, ukrase i kontraste: glasno i tiho, solistu i ceo hor, brzo i sporo. U 7. razredu barok počinje velikim oblicima za pevače i instrumente: operom, oratorijumom i kantatom.

Na ovoj strani ukratko obnavljaš lekciju, a zatim vežbaš u kvizu. Tamo razlikuješ ariju i recitativ, povezuješ dela sa kompozitorima, odlučuješ da li se oblik izvodi na sceni ili koncertno i razvrstavaš oblike na vokalno-instrumentalne i instrumentalne. Kviz je samo tekstualni: slušanje arija i horova i pevanje ostaju za čas.

Učitavanje lokalnog napretka...

Vežbaj barok: operu i oratorijum →

Put učenja

Preporučeni redosled

Kratak put kroz ovu i povezane oblasti.

Zašto vežbati barokne vokalne oblike na Spremku

Opera, oratorijum i kantata imaju iste delove, arije, recitative i horove, pa se lako pomešaju, kao i „Orfej“, „Mesija“ i „Kantata o kafi“. U kvizu odlučuješ da li se oblik izvodi na sceni ili koncertno i da li je crkveni ili svetovni, povezuješ dela sa Monteverdijem, Hendlom i Bahom i razlikuješ pojmove iz opere. Kviz prati gradivo 7. razreda, uz svaki odgovor dobijaš objašnjenje na srpskom, a besplatan je i bez registracije.

Basso continuo, polifonija i homofonija

Gotovo sva barokna muzika počiva na basso continuu, neprekidnom basu (generalbasu): dubok gudački instrument, na primer violončelo, svira basovu liniju kroz celo delo, a čembalo ili orgulje iznad nje dodaju akorde. Zato se barok naziva i dobom generalbasa. Barok neguje dva načina slaganja glasova. U polifoniji se istovremeno čuje više samostalnih, ravnopravnih melodija, kao u fugi ili u velikim horovima. U homofoniji jedna melodija vodi, a ostali glasovi je prate akordima, kao u ariji uz pratnju basso continua. Najpoznatiji kompozitori baroka su Vivaldi, Bah i Hendl, a na samom početku epohe stoji Monteverdi, koji je najpre pisao renesansne madrigale, a zatim opere.

Kako je nastala opera

Krajem 16. veka u Firenci su se okupljali pesnici, muzičari i učeni plemići poznati kao Firentinska kamerata. Želeli su da obnove antičku grčku dramu, za koju su verovali da se pevala. U složenom renesansnom višeglasju reči su se teško razumele, pa su izabrali monodiju: jedan glas uz instrumentalnu pratnju. Iz tih ideja nastala je opera, pozorišna predstava u kojoj pevači pevaju svoje uloge uz orkestar. Italijanska reč opera znači delo, a prve opere izvođene su na dvorovima. Italijan Klaudio Monteverdi napisao je početkom 17. veka „Orfeja“, po starogrčkom mitu o pevaču koji pesmom pokušava da vrati Euridiku. „Orfej“ nije prva opera, ali se smatra prvim velikim opernim delom i najstarijom operom koja se i danas redovno izvodi.

Delovi opere, oratorijum i kantata

Tekst opere je libreto i piše ga libretista, a muziku piše kompozitor. Opera počinje uvertirom, orkestarskim uvodom, i deli se na činove. U recitativu, pevanju nalik govoru, radnja se brzo pokreće, a u ariji lik u razvijenoj melodiji izražava osećanja. Oratorijum takođe ima soliste, hor i orkestar, ali se izvodi koncertno, bez scene, kostima i glume, i najčešće ima duhovnu, biblijsku sadržinu. Najpoznatiji je Hendlov „Mesija“ sa horom „Aleluja“. Kantata (od italijanskog cantare, pevati) je manja: arije, recitativi i horovi uz instrumente. Bah je pisao crkvene kantate za službe u Lajpcigu, ali i svetovne, poput šaljive „Kantate o kafi“. Pasija je oratorijum o Hristovom stradanju, kao Bahova „Pasija po Mateju“.

Ključni pojmovi

Basso continuo

Neprekidni bas: dubok instrument svira basovu liniju, a čembalo ili orgulje iznad nje dodaju akorde.

Recitativ i arija

Recitativ je pevanje nalik govoru koje pokreće radnju, a arija razvijena solo pesma u kojoj lik izražava osećanja.

Oratorijum

Veliko delo za soliste, hor i orkestar, najčešće duhovne sadržine, koje se izvodi koncertno, bez scene i kostima.

Kantata

Manje vokalno-instrumentalno delo od arija, recitativa i horova, koje može biti crkveno ili svetovno.

Najčešće greške

• „Orfej“ je prva opera ikada. → Pre njega su nastale Perijeve opere; „Orfej“ je prvo veliko operno delo koje se i danas redovno izvodi.
• Oratorijum se izvodi na sceni, u kostimima. → Oratorijum se izvodi koncertno; scena, kostimi i gluma postoje samo u operi.
• „Mesiju“ je napisao Bah. → „Mesija“ je Hendlov oratorijum; Bah je pisao kantate i pasije, a nijednu operu.
• Arija pokreće radnju. → Radnju pokreće recitativ, a u ariji lik izražava osećanja.
• Svita je vokalno-instrumentalni oblik. → Svita je instrumentalni niz igara; vokalno-instrumentalni su opera, oratorijum i kantata.

Pokreni kviz → Pogledaj povezane oblasti

Sledeći korak

Posle kratkog ponavljanja pokreni kviz, a zatim nastavi kroz povezane oblasti ili se vrati na razredni pregled.

Pokreni kviz Muzička kultura za osnovce 7. razred

Česta pitanja

Da li je Monteverdijev „Orfej“ prva opera?

Nije. Opera je nastala krajem 16. veka u Firenci, a pre „Orfeja“ nastale su opere firentinskog kompozitora Perija. „Orfej“, napisan početkom 17. veka, smatra se prvim velikim opernim delom i najstarijom operom koja se i danas redovno izvodi.

Po čemu se oratorijum razlikuje od opere?

I opera i oratorijum imaju soliste, hor i orkestar. Opera se izvodi na sceni, sa kostimima, scenografijom i glumom, a oratorijum koncertno, bez scene. Oratorijumi najčešće imaju duhovnu, biblijsku sadržinu, kao Hendlov „Mesija“.

Zašto publika ustaje tokom hora „Aleluja“?

Prema predanju, na jednom izvođenju „Mesije“ u Londonu kralj je ustao tokom hora „Aleluja“. Zato i danas publika često ustaje dok se taj hor peva.

Pokreni kviz →