Crna Gora knjaza Nikole
Nikola Petrović iz dinastije Petrović Njegoš došao je na vlast 1860, posle smrti knjaza Danila, a prestonica je bila Cetinje. U ratu sa Osmanskim carstvom (1876–1878) crnogorska vojska osvojila je Nikšić. Na Berlinskom kongresu 1878. Crna Gora je dobila priznanje nezavisnosti, proširenje teritorije (Nikšić, Podgorica i druge oblasti) i izlaz na more kod Bara. Knjaz Nikola dao je 1905. prvi crnogorski ustav, kojim je uvedena Narodna skupština sa poslanicima biranim na izborima, pa je Crna Gora postala ustavna monarhija; vladar je ipak zadržao veliku vlast. Godine 1910, na proslavi 50 godina Nikoline vladavine, Crna Gora je proglašena kraljevinom. Kćerke knjaza Nikole udale su se u vladarske porodice, pa su ga nazivali „tast Evrope“: Jelena je postala kraljica Italije, a Zorka se udala za Petra Karađorđevića. Većina stanovnika živela je od stočarstva i zemljoradnje, a zbog siromaštva mnogi su odlazili na rad u Ameriku i druge zemlje.
Srbi u Austrougarskoj
Nagodbom iz 1867. Habzburška monarhija podeljena je na austrijski i ugarski deo i postala je Austrougarska. Srbi iz Bačke, Banata i Srema živeli su u ugarskom delu, a mnogo Srba živelo je i u Hrvatskoj i Slavoniji. Ugarske vlasti sprovodile su mađarizaciju, odnosno nametale mađarski jezik i kulturu drugim narodima. Srbi su imali crkveno-školsku autonomiju, pravo da sami uređuju svoje crkve i škole, a sedište patrijarha bilo je u Sremskim Karlovcima. Vođa Srba u Ugarskoj bio je Svetozar Miletić, gradonačelnik Novog Sada, koji je 1866. pokrenuo list „Zastava“ i bio zatvaran zbog političkog rada. Novi Sad, u koji je 1864. preseljena Matica srpska i u kome je 1861. osnovano Srpsko narodno pozorište, nazivan je „Srpska Atina“. Katarina Ivanović, koja se smatra prvom srpskom slikarkom, izabrana je 1876. za počasnog člana Srpskog učenog društva.
Bosna i Hercegovina pod austrougarskom upravom
Berlinski kongres dao je 1878. Austrougarskoj pravo da upravlja Bosnom i Hercegovinom, koja je formalno i dalje pripadala Osmanskom carstvu. Kada je austrougarska vojska ušla u zemlju, deo stanovništva pružio je oružani otpor, ali je on ubrzo slomljen. Od 1882. do 1903. Bosnom i Hercegovinom upravljao je ministar Benjamin Kalaj, koji je nastojao da kod svih stanovnika razvije zajedničku bosansku pripadnost. Austrougarska je gradila železnice, puteve, fabrike i rudnike, da bi lakše koristila šume i rude i upravljala zemljom, ali je kmetske odnose na selu uglavnom zadržala. Srpski kulturni život razvijao se i ovde: u Mostaru je živeo pesnik Aleksa Šantić, pisac pesme „Emina“, a u Sarajevu je 1902. osnovano društvo „Prosvjeta“.
Aneksija 1908. i Mlada Bosna
Godine 1908. car Franja Josif proglasio je aneksiju Bosne i Hercegovine, odnosno njeno pripajanje Austrougarskoj. Srbija i Crna Gora usprotivile su se aneksiji, pa je izbila Aneksiona kriza. Rusija je podržavala Srbiju, ali nije bila spremna za rat, pa je Srbija u martu 1909. priznala aneksiju. Početkom XX veka u Bosni i Hercegovini delovala je Mlada Bosna, revolucionarni pokret mladih, većinom đaka i studenata, čiji je cilj bio oslobođenje od austrougarske vlasti i ujedinjenje južnoslovenskih naroda. Njen pripadnik Gavrilo Princip izvršio je 28. juna 1914. (po gregorijanskom kalendaru) u Sarajevu atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda, što je bilo povod za Prvi svetski rat.