Crna Gora u doba vladičanstva
Do 1852. na čelu Crne Gore bile su vladike (mitropoliti), pa se to razdoblje zove vladičanstvo. Vladika je istovremeno bio crkveni i svetovni poglavar, a sedište mu je bilo u Cetinjskom manastiru, pa je Cetinje bilo prestonica. Vladike su bile monasi i nisu se ženile, zato je vlast prelazila sa strica na sinovca. Prvi vladika iz porodice Petrović Njegoš bio je Danilo Petrović, s kraja XVII i početka XVIII veka. Društvo je bilo podeljeno na plemena, zajednice srodnih porodica sa svojim glavarima, koja su čuvala samostalnost i često se sukobljavala; stalne plaćene vojske nije bilo. Vladike su se oslanjale na Rusiju, od koje su dobijale novčanu pomoć i podršku.
Petar I, Petar II i knjaz Danilo
Petar I Petrović Njegoš (vladao 1784–1830) pobedio je 1796. skadarskog pašu Mahmud-pašu Bušatliju na Martinićima i Krusima, gde je paša poginuo. Posle tih pobeda Brda (plemena Piperi i Bjelopavlići) spojila su se sa Crnom Gorom. Petar I doneo je Zakonik opšti crnogorski i brdski (1798, dopuna 1803), koji je trebalo da uvede red i ograniči krvnu osvetu, tako da za ubistvo odgovara krivac, a ne ceo njegov rod. Nasledio ga je sinovac Petar II Petrović Njegoš (vladao 1830–1851), vladika i pesnik. On je 1831. osnovao Senat, najviše upravno i sudsko telo, uveo gvardiju i perjanike i redovan porez, a 1847. objavio „Gorski vijenac“. Njegov naslednik Danilo nije hteo da se zamonaši, pa se 1852. proglasio za knjaza: Crna Gora je postala svetovna kneževina, a svetovna vlast odvojena je od crkvene. Danilo je doneo i svoj zakonik (1855), a 1858. crnogorska vojska, koju je predvodio njegov brat Mirko Petrović, pobedila je osmansku vojsku na Grahovcu. Knjaza Danila nasledio je 1860. knjaz Nikola.
Srbi u Habzburškoj monarhiji
Posle Velike seobe 1690. Srbi su privilegijama cara Leopolda I dobili crkvenu i školsku samoupravu. Njihova crkvena organizacija bila je Karlovačka mitropolija sa sedištem u Sremskim Karlovcima. Mitropolit Stefan Stratimirović osnovao je 1791. Karlovačku gimnaziju, a za vreme Prvog srpskog ustanka podržavao je ustanike i tražio pomoć Rusije. Sava Tekelija, prvi Srbin doktor prava, zaveštao je imanje i biblioteku Matici srpskoj, a po njemu je nazvan Tekelijanum, dom za srpske studente u Pešti. Matica srpska osnovana je 1826. u Pešti da izdaje knjige i pomaže književnost, prosvetu i nauku; u Novi Sad je preseljena 1864. Novi Sad je zbog bogatog kulturnog života nazivan „srpskom Atinom“. Ustanove su nastajale tu jer su u gradovima monarhije živeli imućni trgovci i zanatlije, a privilegije su davale samoupravu u crkvi i školama. U Vojnoj krajini, pograničnoj oblasti pod vojnom upravom, graničari su čuvali granicu i išli u ratove, a zauzvrat su dobijali zemlju na korišćenje i bili oslobođeni kmetskih obaveza.
Majska skupština 1848. i Srbi u Bosni i Hercegovini
U vreme revolucija 1848/49. održana je u Sremskim Karlovcima Majska skupština. Ona je proglasila Srpsku Vojvodinu (Srem, Bačka, Banat, Baranja i deo Vojne krajine), mitropolita Josifa Rajačića proglasila za patrijarha, a za vojvodu izabrala Stevana Šupljikca. Mađarska revolucionarna vlada nije priznala Srpsku Vojvodinu, pa je došlo do rata, u kome su Srbima pomagali i dobrovoljci iz Kneževine Srbije pod Stevanom Knićaninom. Posle 1849. Beč je osnovao Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat sa sedištem u Temišvaru, ali njime su upravljali austrijski činovnici, a ukinuto je 1860. Bosna i Hercegovina je u to vreme bila deo Osmanskog carstva. Hrišćanski podanici koji su plaćali poreze zvali su se raja. Mnogi Srbi bili su kmetovi (čifčije) na zemlji begova i aga, muslimanskih zemljoposednika, kojima su davali deo prinosa. Spor oko zemlje i dažbina, agrarno pitanje, ostao je nerešen do XX veka, a seljaci su često dizali bune. Posle ukidanja Pećke patrijaršije 1766. pravoslavne eparhije potpale su pod Carigradsku patrijaršiju, a pismenost se čuvala uz crkve i manastire.