Razvoj srpske crkvene muzike — muzička kultura za 7. razred

Gradivo za 7. razred

Srpska crkvena muzika razvijala se vekovima, od jednoglasnog srednjovekovnog pojanja do umetničkih horskih dela. U 7. razredu prati se taj put: kako se pojanje prenosilo usmeno, ko ga je u 19. veku zapisivao na note i kako je Stevan Stojanović Mokranjac od njegovih napeva stvorio dela koja se izvode i u crkvi i na koncertima. Lekcija ovu muziku posmatra kao deo kulturnog nasleđa i bavi se njenim muzičkim odlikama.

Na ovoj strani ukratko obnavljaš gradivo, a zatim vežbaš u kvizu. Tamo povezuješ dela i doprinose sa Kir Stefanom, Stankovićem i Mokranjcem, objašnjavaš pojmove kao što su tropar, opelo i pevnica i razvrstavaš primere na jednoglasne i višeglasne. Kviz je samo tekstualni: pevanje i slušanje horova ostaju za čas.

Učitavanje lokalnog napretka...

Vežbaj srpsku crkvenu muziku →

Put učenja

Preporučeni redosled

Kratak put kroz ovu i povezane oblasti.

Zašto vežbati srpsku crkvenu muziku na Spremku

U ovoj lekciji se lako pomešaju vekovi i uloge: ko je srednjovekovni pojac, ko je među prvima zapisivao pojanje na note, a ko je napisao „Liturgiju“ i „Opelo“. U kvizu smeštaš ličnosti u pravo doba, povezuješ tropar, opelo, liturgiju i pevnicu sa značenjem i porediš pravoslavnu i katoličku crkvenu muziku samo po muzičkim odlikama, jeziku i instrumentima. Kviz prati gradivo 7. razreda, uz svaki odgovor dobijaš objašnjenje na srpskom, a besplatan je i bez registracije.

Pojanje i osmoglasje

Srpsko crkveno pojanje nastalo je u srednjem veku pod uticajem vizantijskog. Bilo je jednoglasno, izvodilo se samo glasom i pevalo na crkvenoslovenskom jeziku. Najstariji poznati srpski kompozitor po imenu je srednjovekovni pojac Kir Stefan Srbin, autor napeva „Njinje sili“. Pojanje počiva na osmoglasju: napevi su raspoređeni u osam glasova. Pevali su ga pojci, koji stoje za pevnicom; glagol pojati znači pevati. Napevi se dugo nisu zapisivali, već su se prenosili usmeno, od starijeg pojca na mlađeg, kao narodne pesme, pa se ovo pojanje naziva i narodnim crkvenim pojanjem. Tradicija koja se danas najčešće peva u srpskim crkvama zove se karlovačko pojanje, po Sremskim Karlovcima.

Kornelije Stanković i zapis na note

Dok se pojanje prenosilo samo usmeno, napevi su mogli da se promene ili zaborave. U 19. veku Kornelije Stanković, koji se školovao u Beču, među prvima je zapisao srpsko crkveno pojanje na note: slušao je pojce i beležio njihove napeve. Jednoglasnim napevima dodao je druge glasove, tako da zajedno grade akorde, i tako ih harmonizovao za hor. Zapisivao je i narodne pesme, a komponovao je i „Mnogaja ljeta“, pesmu koja se peva kao želja za dug i srećan život. Rad Stankovića, a posle njega i Mokranjca, često se poredi sa radom Vuka Karadžića: Vuk je sačuvao tekstove narodnih pesama, a oni melodije. U 19. veku šire se i crkveni horovi i pevačka društva.

Mokranjac: „Liturgija“, „Opelo“ i Osmoglasnik

Stevan Stojanović Mokranjac stvarao je krajem 19. i početkom 20. veka i naziva se rodonačelnikom srpske umetničke muzike. Svoja crkvena dela gradio je iz napeva crkvenog pojanja, kao što je u rukovetima koristio narodne pesme. Napisao je „Liturgiju Svetog Jovana Zlatoustog“, kojoj pripada i „Tebe pojem“, i „Opelo“, muziku za službu za preminule. Oba dela su za hor a cappella, bez instrumenata, jer se u pravoslavnoj crkvi tradicionalno peva samo glasom. Zapisao je na note i napeve svih osam glasova, Osmoglasnik. Uz ova dela uče se tropari, kratke crkvene pesme u čast praznika ili svetitelja, kao Božićni tropar „Roždestvo tvoje“, i „Himna Svetom Savi“, koja počinje rečima „Uskliknimo s ljubavlju“.

Ključni pojmovi

Osmoglasje

Sistem na kome počiva crkveno pojanje: napevi su raspoređeni u osam glasova.

Pojac

Pevač crkvenih napeva, koji za vreme službe stoji za pevnicom.

A cappella

Pevanje bez instrumentalne pratnje, kakvo se neguje u pravoslavnoj crkvi.

Tropar

Kratka crkvena pesma u čast praznika ili svetitelja, na primer Božićni tropar.

Najčešće greške

• Mokranjčevo „Opelo“ prati orkestar. → „Opelo“ je za hor bez instrumenata, kao i sva Mokranjčeva crkvena dela.
• „Opelo“ je oratorijum. → Oratorijum ima i orkestar i prepričava priču; „Opelo“ je muzika za crkvenu službu za preminule.
• Kir Stefan Srbin je kompozitor 19. veka. → Kir Stefan je srednjovekovni pojac; Stanković i Mokranjac stvaraju u 19. veku.
• Srpsko crkveno pojanje peva se na latinskom. → Peva se na crkvenoslovenskom; latinski je jezik gregorijanskog korala.
• „Kozar“ je Mokranjčevo crkveno delo. → „Kozar“ je svetovna, šaljiva horska pesma.

Pokreni kviz → Pogledaj povezane oblasti

Sledeći korak

Posle kratkog ponavljanja pokreni kviz, a zatim nastavi kroz povezane oblasti ili se vrati na razredni pregled.

Pokreni kviz Muzička kultura za osnovce 7. razred

Česta pitanja

Ko je među prvima zapisao srpsko crkveno pojanje na note?

Kornelije Stanković, srpski kompozitor 19. veka. Slušao je pojce, beležio njihove napeve i harmonizovao ih za hor. Kasnije je Mokranjac zapisao napeve svih osam glasova u Osmoglasniku.

Zašto Mokranjčeva crkvena dela nemaju instrumentalnu pratnju?

Pisana su za bogosluženje u pravoslavnoj crkvi, u kojoj se tradicionalno peva samo glasom. Zato ih i na koncertima izvodi hor a cappella.

Šta znači „Tebe pojem“?

Glagol pojati znači pevati, pa „Tebe pojem“ znači „Tebi pevamo“. To je molitva iz liturgije i jedan od najpoznatijih stavova Mokranjčeve „Liturgije“.

Pokreni kviz →