Srpska muzika 19. i ranog 20. veka — muzička kultura za 8. razred

Gradivo za 8. razred

Srpska umetnička muzika razvila se u 19. veku, u doba romantizma. Kompozitori su se oslanjali na narodne melodije: zapisivali su ih i od njih stvarali umetnička dela. Najrazvijenija je bila horska muzika, jer je hor bilo lako okupiti, a stalnih profesionalnih orkestara skoro da nije bilo. Opera i simfonijska muzika razvile su se kod nas kasnije, u 20. veku.

Na ovoj strani ukratko obnavljaš lekciju, a zatim vežbaš u kvizu. Tamo povezuješ dela i zanimanja sa Mokranjcem, Biničkim, Jenkom i Bajićem, razvrstavaš dela na horska, operska i marševe, svetovna i crkvena, i određuješ u kom veku je koje delo nastalo. Kviz je samo tekstualni: slušanje i pevanje ostaju za čas.

Učitavanje lokalnog napretka...

Vežbaj srpsku muziku 19. veka →

Put učenja

Preporučeni redosled

Kratak put kroz ovu i povezane oblasti.

Zašto vežbati srpsku muziku 19. veka na Spremku

Mokranjac, Binički, Jenko, Marinković i Bajić stvarali su u isto doba, pa se njihova dela i zanimanja lako pomešaju: ko je bio horovođa, ko kapelnik, ko je napisao marš, a ko operu. U kvizu povezuješ opise sa kompozitorima, razvrstavaš dela na horska dela, opere i marševe i određuješ da li je delo svetovno ili crkveno i u kom veku je nastalo. Kviz prati gradivo 8. razreda, uz svaki odgovor dobijaš objašnjenje na srpskom, a besplatan je i bez registracije.

Pevačka društva i prvi srpski kompozitori

U 19. veku u mnogim srpskim gradovima osnivaju se pevačka društva, udruženja ljubitelja horskog pevanja. Ona su priređivala koncerte i izvodila nova dela domaćih kompozitora, a najomiljenije su bile pesme na narodne melodije. Najpoznatije je Beogradsko pevačko društvo, osnovano sredinom 19. veka. Kornelije Stanković je među prvima zapisivao narodne melodije i jednostavno ih obrađivao, između ostalog i za klavir. Tako je pokazao da narodna melodija može postati osnova umetničkog dela. U njegovoj obradi sluša se gradska pesma „Što se bore misli moje“. Davorin Jenko, slovenačkog porekla, bio je horovođa Beogradskog pevačkog društva, a zatim kapelnik Narodnog pozorišta u Beogradu. Pisao je muziku za komade s pevanjem, u kojima glumci uglavnom govore, a pesme ih prate. Jenko je autor muzike himne „Bože pravde“. Josif Marinković je pisao solo pesme i horove.

Stevan Stojanović Mokranjac i rukoveti

Mokranjac je najznačajniji srpski kompozitor svog vremena i naziva se rodonačelnikom srpske umetničke muzike. Rođen je u Negotinu, gde se održavaju „Mokranjčevi dani“. Kao melograf je putovao po raznim krajevima i zapisivao narodne pesme. Rukovet znači pregršt, snopić: tako je Mokranjac nazvao svoje spletove narodnih pesama iz raznih krajeva za hor. U njima je sačuvao narodnu melodiju, dodao joj horsko višeglasje i povezao pesme različitog karaktera u celinu. Svetovna horska dela su i šaljivi „Kozar“ i „Primorski napjevi“, a crkvena „Opelo“ i „Liturgija“. Decenijama je bio horovođa Beogradskog pevačkog društva, sa kojim je gostovao u mnogim zemljama. Sa saradnicima, među kojima je bio i Binički, osnovao je Srpsku muzičku školu u Beogradu i bio njen prvi direktor; danas je to Muzička škola „Mokranjac“.

Početak 20. veka: Binički, Bajić i pesme iz Prvog svetskog rata

Stanislav Binički je napisao operu „Na uranku“, jednu od prvih srpskih opera, izvedenu u Beogradu početkom 20. veka. Za razliku od rukoveti, koja se peva na koncertu, opera ima scenu, kostime i orkestar. Binički je autor i „Marša na Drinu“, nastalog u vreme Prvog svetskog rata. Kao svaki marš, on ima odlučan karakter i ravnomeran ritam koraka, a najčešće ga izvodi duvački, vojni orkestar. Isidor Bajić je delovao u Novom Sadu i napisao operu „Knez Ivo od Semberije“. Iz vremena Prvog svetskog rata potiču i pesme „Tamo daleko“, setna pesma o čežnji za domom i zavičajem, i „Kreće se lađa francuska“. Danas se pevaju kao deo kulturnog nasleđa.

Ključni pojmovi

Rukovet

Mokranjčev splet narodnih pesama iz raznih krajeva, obrađen za hor; reč znači pregršt, snopić.

Pevačko društvo

Udruženje ljubitelja horskog pevanja, kakvo je Beogradsko pevačko društvo koje je vodio Mokranjac.

Melograf

Onaj ko melodije, najčešće narodne, po sluhu zapisuje na note, kao Mokranjac na putovanjima.

Komad s pevanjem

Pozorišni komad u kome glumci uglavnom govore, a pesme ga prate; za takve komade pisao je Jenko.

Najčešće greške

• „Marš na Drinu“ je napisao Mokranjac. → Napisao ga je Stanislav Binički, u vreme Prvog svetskog rata.
• U Srbiji 19. veka najrazvijenija je bila simfonijska muzika. → Najrazvijenija je bila horska muzika, zahvaljujući pevačkim društvima.
• „Kozar“ je crkvena kompozicija. → „Kozar“ je šaljiva svetovna horska pesma; Mokranjčeva crkvena dela su „Opelo“ i „Liturgija“.
• Mokranjac je bio kapelnik Narodnog pozorišta. → To je bio Davorin Jenko; Mokranjac je bio horovođa Beogradskog pevačkog društva.
• „Na uranku“ je Mokranjčeva rukovet. → „Na uranku“ je opera Stanislava Biničkog.

Pokreni kviz → Pogledaj povezane oblasti

Sledeći korak

Posle kratkog ponavljanja pokreni kviz, a zatim nastavi kroz povezane oblasti ili se vrati na razredni pregled.

Pokreni kviz Muzička kultura za osnovce 8. razred

Česta pitanja

Šta je Mokranjčeva rukovet?

Rukovet je horsko delo koje povezuje više narodnih pesama iz raznih krajeva u jednu celinu, pa se u njoj smenjuju delovi različitog tempa i karaktera. Peva se na koncertu, bez scene i najčešće bez pratnje.

Zašto se Mokranjac ubraja u kompozitore romantizma?

Stvarao je u 19. i početkom 20. veka i oslanjao se na narodnu muziku, što je odlika nacionalnih škola romantizma. Zato ga program 8. razreda navodi među romantičarima, uz Smetanu, Dvoržaka i Griga.

Zašto se u Srbiji 19. veka više razvijala horska nego simfonijska muzika?

Za hor su bili dovoljni glasovi ljubitelja pevanja okupljenih u pevačkim društvima, a stalnih profesionalnih orkestara skoro da nije bilo. Opera i simfonijska muzika razvile su se kod nas kasnije, u 20. veku.

Pokreni kviz →