Unutrašnje sile i tektonski pokreti
Pokreti delova Zemljine kore izazvani unutrašnjim silama zovu se tektonski pokreti. Delovi kore pomeraju se horizontalno (bočno) ili vertikalno (izdizanje i spuštanje), i to veoma sporo, pa planine nastaju milionima godina; iznenadni su samo zemljotresi. Delovanje unutrašnjih sila najtešnje je povezano sa kretanjem litosfernih ploča. Unutrašnje sile stvaraju krupne oblike reljefa, a spoljašnje ih razaraju: kada bi unutrašnje sile prestale da deluju, planine bi se postepeno snižavale. Zemljotresi, nabiranje, rasedanje i vulkanizam delo su unutrašnjih sila, a peščane dine, na primer, gradi vetar, dakle spoljašnja sila.
Nabiranje i rasedanje
Pod bočnim pritiskom savitljivi slojevi stena savijaju se u bore; ispupčeni deo bore zove se antiklinala, a ulegnuti sinklinala. Planine nastale nabiranjem pružaju se u dugim vencima, pa se zovu venčane: Alpi, Himalaji i Ande. Himalaji su nastali sudarom ploče na kojoj leži Indija sa Evroazijskom pločom, a Ande se izdižu jer se okeanska ploča iz Tihog okeana podvlači pod Južnoameričku. Mlade venčane planine su visoke, oštrih vrhova i strmih strana, a stare, kao Ural, spoljašnje sile su dugo razarale, pa su niže i zaobljene. Na visokim planinama nalaze se okamenjeni ostaci morskih životinja, jer su slojevi stena taloženi na dnu mora, a zatim nabrani i izdignuti. Krute stene pod pritiskom pucaju: to je rasedanje, a pukotina duž koje su se delovi kore pomerili je rased. Izdignuti blok je rasedna (gromadna) planina, a spušteni blok između dva raseda rov (potolina).
Oblici reljefa, nadmorska i relativna visina
Planina je izrazito uzvišenje sa podnožjem, padinama (stranama) i vrhom. Nizija je prostrano ravno zemljište male nadmorske visine, a visoravan je takođe ravna, ali na većoj nadmorskoj visini i obično oivičena strmim stranama. Kotlina je udubljenje okruženo uzvišenjima; ravno dno i zaštita od vetrova čine je pogodnom za naselja i njive. Nadmorska visina meri se od nivoa mora, pa je za mesto na obali oko 0 m, a kopno niže od nivoa mora ima nadmorsku visinu manju od 0 m. Relativna visina je razlika visina dve tačke, na primer vrha i podnožja: ako je selo na 400 m, a vrh na 1.400 m, vrh se iznad sela izdiže 1.000 m. Zato dva vrha iste nadmorske visine mogu imati vrlo različitu relativnu visinu, a nadmorska visina vrha jednaka je zbiru nadmorske visine podnožja i relativne visine.
Prisojna i osojna strana, nagib i ekspozicija
Prisojna strana planine okrenuta je Suncu i bolje je osvetljena, a osojna je manje izložena Suncu i hladnija. Na severnoj polulopti Sunce je u podne na jugu, pa je prisojna južna strana; na južnoj polulopti, na primer na Novom Zelandu, prisojna je severna strana. Na prisojnim stranama najčešće se sade voćnjaci i vinogradi, a na osojnim se sneg duže zadržava. Ekspozicija pokazuje na koju stranu sveta je padina okrenuta, a nagib koliko je padina strma. Sa strmih padina kišnica brže otiče i jače spira zemljište.
Reljef kao prepreka i spona; planine i nizije sveta
Visoke i strme planine su prepreka: otežavaju saobraćaj, prevoji se zimi zatvaraju zbog snega, a kroz planine se probijaju tuneli. Rečne doline i nizije su spona, jer kroz njih lako prolaze putevi i pruge; dolinama Morave i Vardara prolazi važan pravac koji povezuje srednju Evropu sa Egejskim morem. Najviše ljudi živi u nizijama, a planine su retko naseljene, ali su pogodne za zimski turizam, šumarstvo i stočarstvo. Himalaji su u Aziji i u njima je Mont Everest, najviši vrh sveta. Ande se pružaju duž zapadne obale Južne Amerike, Stenovite planine zapadnim delom Severne Amerike, a Ural deli Evropu od Azije. Panonsku niziju okružuju Karpati (u luku sa severa i istoka), Alpi (sa zapada) i Dinaridi (sa juga), koji se pružaju od severozapada ka jugoistoku uz Jadransko more. Južni obod Panonske nizije zahvata sever Srbije, a iz nje se u Sremu, nasuprot Novom Sadu, uzdiže niska Fruška gora. Amazonska nizija je u Južnoj Americi.