Geografska mreža i časovne zone — geografija za 6. razred

Gradivo za 6. razred

Šesti razred počinje društvenom geografijom, koja proučava ljude i njihove delatnosti u prostoru. Da bi se položaj svakog mesta mogao tačno odrediti, Zemlja je „opasana“ zamišljenim linijama — meridijanima i paralelama. Pomoću njih se određuju geografska širina i dužina, a meridijani su i osnova časovnih zona po kojima se računa vreme u različitim delovima sveta.

Na ovoj strani ukratko obnavljaš gradivo, a zatim vežbaš u kvizu. Tamo razlikuješ meridijane i paralele, određuješ na kojoj polulopti je mesto sa datim koordinatama, ređaš mesta od severa ka jugu i rešavaš računske zadatke: razliku geografskih širina, rastojanje u kilometrima i vreme u drugoj časovnoj zoni.

Učitavanje lokalnog napretka...
Nauči kroz epizode 10 kratkih epizoda · oko 8 min · pa onda kviz
Vežbaj geografsku mrežu →

Zašto vežbati geografsku mrežu na Spremku

U ovoj lekciji se lako zamene meridijani i paralele, širina i dužina, kao i smer u kome se pomera sat. U kvizu ih razvrstavaš u tabelama, određuješ poluloptu za date koordinate i rešavaš zadatke sa upisivanjem broja: razliku širina, rastojanje u kilometrima i vreme u drugoj zoni. Kviz prati gradivo 6. razreda, uz svaki odgovor dobijaš objašnjenje na srpskom, a besplatan je i bez registracije.

Gradivo i objašnjenje

Društvena geografija i njene grane

Fizička geografija proučava prirodu: reljef, klimu, vode i živi svet. Društvena geografija proučava ljude, odnosno društvo, i ono što ljudi rade u prostoru. Njene grane su geografija stanovništva (broj, raspored i kretanje stanovnika), geografija naselja (gradovi i sela), geografija privrede (poljoprivreda, industrija, saobraćaj, turizam) i politička geografija (države, granice i glavni gradovi). Društvena geografija ne može bez znanja fizičke: ljudi se, na primer, gušće naseljavaju u nizijama nego na planinama, jer tamo je lakše živeti i obrađivati zemlju.

Meridijani i paralele

Geografska mreža je sistem zamišljenih meridijana i paralela na Zemlji i na globusu; prenesena na kartu zove se kartografska mreža. Meridijani (podnevci) su polukrugovi od Severnog do Južnog pola, svi su jednako dugi, sastaju se na polovima i pokazuju pravac sever–jug. Naziv podnevci dobili su jer u svim mestima na istom meridijanu podne nastupa u isto vreme. Paralele (uporednici) su krugovi paralelni ekvatoru, pokazuju pravac istok–zapad i smanjuju se od ekvatora ka polovima. Najveća paralela je ekvator, koji deli Zemlju na severnu i južnu poluloptu; posebne paralele su i povratnici (oko 23,5°) i polarnici (oko 66,5°). Početni meridijan prolazi kroz Grinič u Londonu i usvojen je međunarodnim dogovorom 1884. godine; zajedno sa meridijanom od 180° deli Zemlju na istočnu i zapadnu poluloptu. Položaj ekvatora određuje priroda, a početni meridijan izabran je dogovorom.

Geografska širina i dužina

Geografska širina je udaljenost mesta od ekvatora izražena u stepenima. Određuje se pomoću paralela, ide od 0° (ekvator) do 90° (polovi) i može biti severna (s.g.š.) ili južna (j.g.š.). Geografska dužina je udaljenost mesta od početnog meridijana u stepenima. Određuje se pomoću meridijana, ide od 0° do 180° i može biti istočna (i.g.d.) ili zapadna (z.g.d.). Tek obe zajedno određuju jednu tačku, jer sama širina daje celu paralelu, a sama dužina ceo meridijan. Položaj izražen širinom i dužinom zove se matematičko-geografski položaj. Srbija leži severno od ekvatora i istočno od početnog meridijana, pa je na severnoj i istočnoj polulopti. Kada su dva mesta na istoj polulopti, njihove širine (ili dužine) se oduzimaju, a kada su sa različitih strana ekvatora (ili početnog meridijana), sabiraju se. Jedan stepen duž meridijana iznosi oko 111 km.

Lokalno vreme, časovne zone i datumska granica

Zemlja rotira od zapada ka istoku, pa podne ne nastupa istovremeno na različitim meridijanima i svako mesto ima svoje lokalno vreme. Za 24 časa Zemlja se okrene za 360°, dakle za 15° na čas, odnosno za 1° za 4 minuta. Zato je Zemlja podeljena na 24 časovne zone širine oko 15°, u kojima važi isto zonsko vreme; susedne zone razlikuju se za 1 čas. Granice zona često prate granice država i oblasti, pa krivudaju. Srbija koristi srednjoevropsko vreme, određeno meridijanom od 15° i.g.d., koje je 1 čas ispred griničkog vremena. Istočno od nas je više časova, a zapadno manje, pa se pri putovanju na istok sat pomera unapred. Datumska granica pruža se približno duž meridijana od 180°: ko je pređe putujući ka zapadu preskače jedan dan, a ko putuje ka istoku ponavlja isti datum.

Ključni pojmovi

Meridijani (podnevci)

Polukrugovi od pola do pola, jednako dugi; pokazuju pravac sever–jug i služe za određivanje geografske dužine.

Paralele (uporednici)

Krugovi paralelni ekvatoru koji se smanjuju ka polovima; služe za određivanje geografske širine.

Geografska širina i dužina

Širina je udaljenost od ekvatora (0°–90°), a dužina udaljenost od početnog meridijana (0°–180°), obe u stepenima.

Časovna zona

Pojas širok oko 15° geografske dužine u kome važi isto zonsko vreme; na Zemlji ih ima 24.

Najčešće greške

Pokreni kviz → Pogledaj povezane oblasti

Sledeći korak

Posle kratkog ponavljanja pokreni kviz, a zatim nastavi kroz povezane oblasti ili se vrati na razredni pregled.

Pokreni kviz Geografija za osnovce 6. razred

Česta pitanja

Zašto Zemlja ima baš 24 časovne zone?

Zemlja se za jednu rotaciju, oko 24 časa, okrene za 360°. To je 360° : 24 = 15° na čas, pa je Zemlja podeljena na 24 zone širine oko 15°, koliko ima i časova u danu.

Kako se računa vreme u drugoj časovnoj zoni?

Nađi razliku meridijana i podeli je sa 15°, pa dobijaš razliku u časovima. Ako je zona istočnije, vreme je ispred, a ako je zapadnije, vreme je iza. Na primer, kada je po srednjoevropskom vremenu (15° i.g.d.) 12 časova, u zoni meridijana 45° i.g.d. je 14 časova, jer je 30° : 15° = 2 časa.

Zašto je početni meridijan baš onaj koji prolazi kroz Grinič?

Svi meridijani su jednaki, pa je početni morao da se izabere dogovorom: međunarodnim dogovorom 1884. godine to je postao meridijan kroz opservatoriju u Griniču, delu Londona. Ekvator, naprotiv, određuje priroda, jer je jednako udaljen od oba pola.

Pokreni kviz →