Nastanak prvih naselja
Lovci i sakupljači selili su se za hranom i imali samo privremena skloništa. Kada su ljudi počeli da se bave zemljoradnjom, morali su da ostanu uz svoje njive, pa su nastala prva stalna sela. Zemljoradnja je vremenom davala višak hrane, pa deo ljudi više nije morao da obrađuje zemlju: postali su zanatlije, trgovci i činovnici. Tako su na Starom istoku nastali prvi gradovi, u dolinama velikih reka koje su davale vodu i plodno zemljište — u Mesopotamiji, između Tigra i Eufrata (na primer Ur i Uruk), uz Nil, Ind i Huangho. Nomadi su stočari koji se sa stadima sele u potrazi za pašom i vodom, pa nemaju stalna naselja.
Položaj i funkcije naselja
Naselja su oduvek nastajala uz izvore pitke vode, na plodnom zemljištu i pogodnom terenu. Prema položaju naselje može biti primorsko, rečno, na ušću (kao Beograd, na mestu gde se Sava uliva u Dunav), na raskrsnici važnih puteva ili kod gaza i mosta preko reke; u prošlosti su se tvrđave i naselja radi odbrane podizali na uzvišenjima. U pustinji su naselja vezana za oaze, a u planinama se najčešće grade na toplijim, prisojnim stranama. Najviše naselja ima u nizijama, rečnim dolinama i primorjima, a najmanje u pustinjama i polarnim oblastima. Funkcije pokazuju čime se naselje bavi: upravna (sedište vlasti), industrijska, rudarska, saobraćajna, turistička (na primer banje) i kulturno-obrazovna. Veliki gradovi su višefunkcionalni. Glavni grad je sedište državne vlasti, ali nije uvek najveći grad: Vašington je manji od Njujorka, a Kanbera od Sidneja.
Grad i selo
Grad ima više stanovnika, gušće je izgrađen, a ljudi u njemu rade uglavnom u industriji i uslugama; u selu je veći udeo stanovnika koji se bave poljoprivredom. Države različito određuju šta je grad — neke po broju stanovnika, druge po funkcijama i zakonu. Okolina iz koje ljudi svakodnevno dolaze u grad na posao, u školu, kod lekara i u kupovinu zove se gravitaciona zona grada. U zbijenom selu kuće su blizu jedna drugoj, često duž ulica, a njive su izvan naselja; takva su velika sela Vojvodine, sa pravim i širokim ulicama. U razbijenom selu kuće su raštrkane i okružene svojim imanjima, a delovi sela su zaseoci; najčešća su u brdsko-planinskim krajevima. U razbijenom selu je najteže i najskuplje dovesti put, struju i vodovod do svake kuće. Ruralno znači seosko, a urbano gradsko.
Urbanizacija, grad i ruralni procesi
Urbanizacija je rast gradova i širenje gradskog načina života (lat. urbs — grad). Gradovi rastu najviše zbog doseljavanja sa sela, jer ljude privlače fabrike, poslovi, škole i zdravstvo; u Evropi je brzu urbanizaciju u 19. veku pokrenula industrijska revolucija. Stepen urbanizacije je udeo gradskog stanovništva u ukupnom, u procentima. Početkom 21. veka, prema procenama UN oko 2007. godine, u gradovima je prvi put živelo više od polovine stanovnika sveta, a danas gradovi najbrže rastu u mnogim državama Afrike i Azije. Grad čine centar, obično najstariji deo sa upravom, bankama i prodavnicama, stambene četvrti, industrijske zone i predgrađe na obodu; uz veliki grad nastaju satelitska naselja, a preseljavanje iz centra u predgrađa zove se suburbanizacija. Konurbacija je splet više sraslih gradova sličnog značaja, kao u Rurskoj oblasti u Nemačkoj, a megalopolis pojas dug stotinama kilometara, kao onaj od Bostona do Vašingtona u SAD. Na selu urbanizaciju prate depopulacija i starenje stanovništva, jer odlaze mladi, i deagrarizacija — napuštanje poljoprivrede. Selima mogu pomoći dobri putevi, škole, zdravstvena zaštita i seoski turizam.