Stanovništvo: broj, raspored i kretanje — geografija za 6. razred

Gradivo za 6. razred

Stanovništvo proučava demografija. Ona prati koliko ljudi živi na Zemlji, gde žive i kako se njihov broj menja — rađanjem, umiranjem i seobama. U 6. razredu uči se odakle se dobijaju podaci o stanovništvu, kako je broj ljudi rastao kroz istoriju, zašto su neki prostori gusto, a neki retko naseljeni i sa kojim demografskim problemima se suočavaju svet i Srbija.

Na ovoj strani ukratko obnavljaš gradivo, a zatim vežbaš u kvizu. Tamo računaš gustinu naseljenosti, natalitet i prirodni priraštaj u promilima, razlikuješ unutrašnje i spoljašnje migracije i potisne i privlačne činioce i povezuješ države sa mladim ili starim stanovništvom.

Učitavanje lokalnog napretka...
Nauči kroz epizode 13 kratkih epizoda · oko 10 min · pa onda kviz
Vežbaj stanovništvo →

Zašto vežbati stanovništvo na Spremku

U ovoj lekciji se lako pomešaju natalitet i priraštaj, promili i procenti, emigracija i imigracija. U kvizu računaš gustinu naseljenosti, natalitet i prirodni priraštaj sa znakom, ukupnu promenu broja stanovnika iz rađanja, umiranja i seoba, razvrstavaš migracije i činioce u tabelama i povezuješ broj stanovnika sveta sa godinom kada je dostignut. Kviz prati gradivo 6. razreda, uz svaki odgovor dobijaš objašnjenje na srpskom, a besplatan je i bez registracije.

Gradivo i objašnjenje

Podaci o stanovništvu i rast broja ljudi

Najpouzdaniji izvor podataka je popis stanovništva, kojim se podaci prikupljaju za svakog stanovnika, sa stanjem na isti dan. Sprovodi se otprilike svakih deset godina; poslednja dva popisa u Srbiji bila su 2011. i 2022. godine. Rođenja, venčanja i smrti upisuju se u matične knjige. Broj ljudi je vekovima rastao sporo, jer je, uprkos velikom broju rođene dece, i smrtnost bila veoma visoka zbog epidemija, gladi i ratova. Svet je oko 1800. godine imao oko 1 milijardu stanovnika, 1927. dve milijarde, a krajem 2022. oko 8 milijardi. Najbrži rast bio je u drugoj polovini 20. veka: zahvaljujući medicini, vakcinama i boljoj ishrani smrtnost je naglo opala, a natalitet je ostao visok. Takav veoma brz porast zove se demografska eksplozija.

Raspored stanovništva i gustina naseljenosti

Stalno naseljeni deo Zemlje je ekumena, a trajno nenaseljeni prostori, kao ledeni pokrivači Antarktika i Grenlanda, najviši planinski vrhovi i unutrašnjost velikih pustinja, čine anekumenu. Više od polovine čovečanstva živi u Aziji, gde su Kina i Indija, dve najmnogoljudnije države sveta. Najgušće su naseljene istočna Kina, Japan, južna Azija i zapadna i srednja Evropa, kao i doline velikih reka (Nil, Ganges, Jangcekjang), zbog plodnog zemljišta i vode. Ljudi najradije žive u nizijama, uz reke i mora, u umerenoj klimi. Gustina naseljenosti pokazuje koliko stanovnika prosečno živi na 1 km²: računa se kao broj stanovnika podeljen površinom. Država sa 2.000.000 stanovnika na 50.000 km² ima gustinu 40 st/km². Prosek, međutim, može da prikrije velike razlike, kao u Egiptu, gde gotovo svi žive u dolini i delti Nila.

Prirodno kretanje: natalitet, mortalitet i priraštaj

Prirodno kretanje čine rađanje i umiranje. Natalitet je broj živorođenih, a mortalitet broj umrlih na 1.000 stanovnika tokom godine; izražavaju se u promilima (‰). Prirodni priraštaj je razlika nataliteta i mortaliteta: ako je natalitet 9‰, a mortalitet 15‰, priraštaj je −6‰. Pozitivan je kada se rađa više ljudi nego što umire, a negativan kada je obrnuto. Najviši natalitet imaju države Podsaharske Afrike, a nizak države Evrope, Severne Amerike i Istočne Azije. Razvijena država sa mnogo starih ljudi može imati viši mortalitet od države sa mladim stanovništvom, iako ima bolje zdravstvo. Srbija poslednjih decenija ima negativan prirodni priraštaj.

Migracije i savremeni demografski procesi

Migracije su preseljavanja stanovništva. Unutrašnje se odvijaju unutar jedne države, a spoljašnje prelaze granicu: iseljavanje je emigracija, a useljavanje imigracija. Ljude iz zavičaja teraju potisni činioci (nezaposlenost, rat, suša), a u novo mesto ih privlače privlačni (veće plate, školovanje, bezbednost). Najčešće su ekonomske migracije; izbeglice moraju da napuste dom zbog rata ili progona. Postoje i dnevne, sezonske i privremene migracije, a odlazak visokoobrazovanih stručnjaka zove se odliv mozgova. Migracije menjaju broj stanovnika pojedinih država, ali ne i celog sveta. U mnogim državama Afrike i Južne Azije stanovništvo brzo raste, dok u Evropi, koja ima najstarije stanovništvo, i u Japanu stari i opada. Broj stanovnika Srbije opada zbog negativnog priraštaja i iseljavanja, a najviše su opustela udaljena brdsko-planinska sela.

Ključni pojmovi

Ekumena i anekumena

Ekumena je stalno naseljeni deo Zemlje, a anekumena prostori bez stalnih stanovnika, kao unutrašnjost Antarktika.

Gustina naseljenosti

Broj stanovnika podeljen površinom; pokazuje koliko ljudi prosečno živi na 1 km².

Prirodni priraštaj

Razlika nataliteta i mortaliteta u promilima; može biti pozitivan, jednak nuli ili negativan.

Emigracija i imigracija

Emigracija je iseljavanje iz države, a imigracija useljavanje u nju; svaki emigrant je negde imigrant.

Najčešće greške

Pokreni kviz → Pogledaj povezane oblasti

Sledeći korak

Posle kratkog ponavljanja pokreni kviz, a zatim nastavi kroz povezane oblasti ili se vrati na razredni pregled.

Pokreni kviz Geografija za osnovce 6. razred

Česta pitanja

Kako se računa gustina naseljenosti?

Broj stanovnika podeli se površinom u km². Opština sa 60.000 stanovnika na 300 km² ima gustinu 200 st/km². Obrnuto, broj stanovnika dobija se množenjem gustine i površine.

Kako broj stanovnika može da raste ako je prirodni priraštaj negativan?

Broj stanovnika zavisi i od migracija. Ako se doseli dovoljno više ljudi nego što se iseli, doseljavanje nadoknađuje prirodni pad i ukupan broj raste — tako je u nekim državama Zapadne Evrope.

Zašto broj stanovnika Srbije opada?

Umire više ljudi nego što se rađa, pa je prirodni priraštaj negativan, a mnogi, naročito mladi, iseljavaju se u inostranstvo. Zato stanovništvo i stari: raste udeo starih, a opada udeo dece i mladih.

Pokreni kviz →