Naselja Srbije i Beograd — geografija za 8. razred

Gradivo za 8. razred

Na tlu Srbije ljudi žive u stalnim naseljima od kamenog doba. U 8. razredu učiš kako su naselja nastajala kroz istoriju, po čemu se razlikuju sela u ravnici i u brdima, koje funkcije imaju gradovi, šta donosi urbanizacija i zašto je Beograd nastao baš na ušću Save u Dunav.

Na ovoj strani ukratko obnavljaš gradivo, a zatim vežbaš u kvizu. Tamo povezuješ rimske nazive sa današnjim mestima i gradove sa rekama, ređaš naselja po vremenu nastanka, razlikuješ zbijeno i razbijeno selo, prepoznaješ delove Beograda i računaš udeo gradskog stanovništva i gustinu naseljenosti.

Učitavanje lokalnog napretka...
Nauči kroz epizode 14 kratkih epizoda · oko 10 min · pa onda kviz
Vežbaj naselja Srbije →

Zašto vežbati naselja Srbije na Spremku

U ovoj lekciji ima mnogo imena — nalazišta, rimskih gradova, reka i delova Beograda — i nekoliko sličnih pojmova kao depopulacija, deagrarizacija i urbanizacija. U kvizu povezuješ gradove sa rekama i rimske nazive sa današnjim mestima, ređaš naselja od Lepenskog Vira do Novog Beograda, razvrstavaš odlike zbijenog i razbijenog sela, a u zadacima sa upisivanjem računaš udeo gradskog stanovništva i gustinu naseljenosti. Kviz prati gradivo 8. razreda, uz svaki odgovor dobijaš objašnjenje, a besplatan je i bez registracije.

Gradivo i objašnjenje

Kako su nastajala naselja u Srbiji

Lepenski Vir, na desnoj obali Dunava u Đerdapskoj klisuri, jedno je od najstarijih stalnih naselja u Evropi, iz srednjeg i mlađeg kamenog doba. Njegovi stanovnici živeli su od ribolova, lova i sakupljanja plodova, a poznat je po kamenim skulpturama sa licima nalik ribi. Nalazište je premešteno na višu obalu, jer bi ga potopilo jezero hidroelektrane Đerdap. Vinča, na Dunavu nizvodno od Beograda, dala je ime vinčanskoj kulturi mlađeg kamenog doba. U rimsko doba Dunav je bio granica (limes) carstva, pa su uz njega nastali Singidunum (Beograd) i Viminacijum (kod Kostolca); rimski gradovi bili su i Naisus (Niš) i Sirmijum (Sremska Mitrovica). U srednjem veku gradovi su nastajali ispod tvrđava, kao trgovi na raskršćima i kao rudarska naselja, a u vreme turske vlasti razvila se čaršija, trgovačko-zanatski deo grada. Naselja su najgušća u dolinama, kotlinama i nizijama, a najređa u visokim planinama.

Sela i ruralni procesi

Naselja se dele na gradska i seoska. Selo čine selište, prostor pod kućama i dvorištima, i atar — njive, livade, pašnjaci i šume koji pripadaju selu. U Vojvodini su sela najčešće zbijena: kuće su jedna do druge duž ulica, a njive izvan naselja. Mnoga su planski građena u 18. veku, sa pravim i širokim ulicama koje se seku pod pravim uglom. U brdsko-planinskim krajevima zapadne Srbije sela su najčešće razbijena: kuće su raštrkane, svaka uz svoje imanje, a manja grupa kuća čini zaseok. Salaš je usamljeno imanje u vojvođanskoj ravnici, a katun povremeno stočarsko naselje u planini. Mnoga sela Srbije zahvataju depopulacija, starenje i deagrarizacija, jer mladi odlaze u gradove, pa deo njiva ostaje neobrađen. Mladima mogu pomoći da ostanu dobri putevi, internet, škola, ambulanta i zarada od seoskog turizma, kao u Sirogojnu na Zlatiboru.

Gradovi i urbanizacija

Funkcije grada pokazuju čime se bavi: sedišta vlasti i sudova daju mu upravnu, univerzitet obrazovnu, pozorišta i muzeji kulturnu funkciju, a Vrnjačka Banja i Sokobanja imaju banjsko-turističku. Novi Sad leži na Dunavu i sedište je AP Vojvodine. Niš je na Nišavi, gde se sustiču putevi dolinama Južne Morave i Nišave. Kragujevac, na Lepenici, bio je prestonica Kneževine Srbije od 1818. do 1841. godine. Čačak leži na Zapadnoj Moravi, Kraljevo kod ušća Ibra u Zapadnu Moravu, Šabac na Savi, a Smederevo, sa tvrđavom iz 15. veka, na Dunavu. Gravitaciona zona je okolina čiji stanovnici svakodnevno dolaze u grad. Urbanizacija je rast gradova i udela gradskog stanovništva: posle Drugog svetskog rata većina ljudi živela je na selu, a danas više od polovine živi u gradskim naseljima, jer su se razvijale industrija i službe. Brz rast gradova donosi saobraćajne gužve, nedostatak stanova, zagađenje vazduha i bespravnu gradnju, a grad se širi na plodne njive.

Beograd

Beograd leži na ušću Save u Dunav, na dodiru Panonske nizije i Balkanskog poluostrva, gde se ukrštaju rečni i kopneni putevi — zato ga zovu „kapija Balkana i Srednje Evrope“. Greben iznad ušća, današnji Kalemegdan, bio je prirodno zaštićen, pa su tu od davnina podizana utvrđenja. Kao glavni grad Beograd ima upravnu funkciju: u njemu su Narodna skupština, Vlada, predsednik Republike i Narodna banka Srbije. Veliki je saobraćajni čvor, sa auto-putevima, prugama, lukom na Dunavu i aerodromom „Nikola Tesla“. Posle Drugog svetskog rata u njega su se doseljavali ljudi iz cele Srbije. Teritorija grada prostire se na delove Šumadije, Srema i Banata. Novi Beograd počeo je da se gradi posle rata na levoj obali Save, na niskom i močvarnom terenu koji je nasut peskom. Zemun je do 1918. pripadao Austrougarskoj, Ada Ciganlija je rečno ostrvo spojeno sa obalom, uz Savsko jezero, a na Avali su Avalski toranj i Spomenik neznanom junaku.

Ključni pojmovi

Lepenski Vir

Naselje srednjeg i mlađeg kamenog doba u Đerdapskoj klisuri, poznato po kamenim skulpturama sa licima nalik ribi.

Zbijeno i razbijeno selo

U zbijenom selu kuće su jedna do druge duž ulica, a njive u ataru; u razbijenom su kuće raštrkane, svaka uz svoje imanje.

Urbanizacija

Rast gradova i udela gradskog stanovništva; u Srbiji ju je posle Drugog svetskog rata pokrenuo razvoj industrije.

Singidunum

Rimski grad i logor legije na grebenu iznad ušća Save u Dunav, na mestu današnjeg Beograda.

Najčešće greške

Pokreni kviz → Pogledaj povezane oblasti

Sledeći korak

Posle kratkog ponavljanja pokreni kviz, a zatim nastavi kroz povezane oblasti ili se vrati na razredni pregled.

Pokreni kviz Geografija za osnovce 8. razred

Česta pitanja

Zašto se za Beograd kaže da je „kapija Balkana i Srednje Evrope“?

Beograd leži tamo gde se Panonska nizija, deo Srednje Evrope, susreće sa Balkanskim poluostrvom. Tu se ukrštaju putevi Dunavom i Savom i kopneni put dolinom Morave ka jugu.

Zašto su sela u brdima najčešće razbijena?

U brdima je malo ravnog zemljišta, a obradive površine su rasparčane po padinama. Zato svaka porodica gradi kuću uz svoje imanje, pa su kuće raštrkane.

Kako se računa udeo gradskog stanovništva?

Broj stanovnika u gradu podeli se ukupnim brojem stanovnika i pomnoži sa 100. Ako od 50.000 stanovnika opštine 30.000 živi u gradu, udeo gradskog stanovništva je 60 %.

Pokreni kviz →