Stanovništvo Srbije — geografija za 8. razred

Gradivo za 8. razred

Broj stanovnika Srbije posle Drugog svetskog rata dugo je rastao, a od 1990-ih se smanjuje. U 8. razredu učiš odakle dobijamo podatke o stanovništvu, kako se ono prirodno i mehanički kreće, kakve su njegove strukture i zašto su starenje i iseljavanje danas glavni demografski problemi.

Na ovoj strani ukratko obnavljaš gradivo, a zatim vežbaš u kvizu. Tamo povezuješ pojmove sa značenjem, razlikuješ unutrašnje i spoljašnje migracije, razvrstavaš podatke po strukturama i mere populacione politike, ređaš migracione talase i računaš natalitet, mortalitet, prirodni priraštaj i gustinu naseljenosti.

Učitavanje lokalnog napretka...

Nauči kroz epizode 13 kratkih epizoda · oko 9 min · pa onda kviz

Vežbaj stanovništvo Srbije →

Put učenja

Preporučeni redosled

Kratak put kroz ovu i povezane oblasti.

Zašto vežbati stanovništvo Srbije na Spremku

U ovoj lekciji lako se pomešaju natalitet i prirodni priraštaj, migracioni saldo i prirodni pad, depopulacija i deagrarizacija. U kvizu povezuješ pojmove sa značenjem, razvrstavaš podatke po strukturama, ređaš migracione talase od kolonizacije Vojvodine do 1990-ih, a u zadacima sa upisivanjem računaš priraštaj, natalitet, gustinu naseljenosti i ukupnu promenu broja stanovnika. Kviz prati gradivo 8. razreda, uz svaki odgovor dobijaš objašnjenje, a besplatan je i bez registracije.

Izvori podataka i kretanje broja stanovnika

Popis stanovništva obuhvata sve stanovnike u isto vreme i sprovodi se otprilike svakih deset godina; u Srbiji su poslednji popisi bili 2002, 2011. i 2022. godine. Prvi popis u Kneževini Srbiji obavljen je 1834. godine. Između popisa podaci se prate preko matične evidencije, koja se vodi stalno: u matične knjige upisuju se rođenja, venčanja i smrti. Podatke prikuplja i objavljuje Republički zavod za statistiku. Posle Drugog svetskog rata broj stanovnika je rastao, ali sve sporije, jer je natalitet postepeno opadao. Od 1990-ih broj stanovnika se smanjuje, pa je popis 2022. zabeležio manje stanovnika nego popis 2011. Gustina naseljenosti je broj stanovnika na 1 km². Najgušće su naseljeni Beograd i okolina, dolina Velike Morave i okolina Novog Sada, gde su gradovi, putevi, posao i plodno zemljište, a najređe visoki brdsko-planinski krajevi.

Prirodno kretanje stanovništva

Natalitet je broj živorođenih, a mortalitet broj umrlih na 1.000 stanovnika tokom jedne godine; oba se izražavaju u promilima (‰). Prirodni priraštaj je njihova razlika: natalitet − mortalitet. U Srbiji je od početka 1990-ih prirodni priraštaj negativan, jer svake godine umire više ljudi nego što se rodi. Natalitet je nizak jer se mladi duže školuju, kasnije zapošljavaju i rešavaju stambeno pitanje, pa kasnije stupaju u brak i dobijaju decu. Mortalitet je relativno visok iako ljudi žive duže, jer je u stanovništvu veliki udeo starih. Ukupna promena broja stanovnika zavisi od prirodnog priraštaja i migracionog salda zajedno, pa grad sa negativnim priraštajem može i da raste ako mu se doseli dovoljno ljudi.

Migracije

Migracije su preseljavanje stanovnika s jednog mesta na drugo; unutrašnje su u okviru iste države, a spoljašnje preko državne granice. Migracioni saldo je razlika doseljenih i iseljenih. Posle Drugog svetskog rata ljudi su se najviše selili iz sela u gradove i iz planina u doline, jer su ih privlačili posao u industriji, škole i bolnice. Odmah posle rata organizovano je naseljavanje Vojvodine stanovništvom iz brdsko-planinskih krajeva tadašnje Jugoslavije. Od 1960-ih radnici odlaze na privremeni rad u Zapadnu Evropu, najviše u tadašnju Zapadnu Nemačku; zvali su ih gastarbajteri. Tokom 1990-ih u Srbiju je došlo mnogo izbeglica iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine, najviše u Vojvodinu i Beograd. Danas mladi odlaze u inostranstvo pretežno zbog bolje plaćenog posla, a iseljavanje visokoobrazovanih stručnjaka zove se odliv mozgova. Beograd privlači najviše doseljenika iz drugih krajeva. Dnevni migranti svakog dana putuju na posao ili u školu u drugo mesto i vraćaju se kući.

Strukture stanovništva i demografski problemi

Polna i starosna struktura su biološke, a ekonomska i obrazovna društveno-ekonomske. Stanovništvo Srbije je staro: starosno-polna piramida ima usku osnovu i širi gornji deo, što je regresivni tip, a prema popisu 2022. starih od 65 i više godina bilo je više nego dece do 14 godina. Rađa se nešto više dečaka, ali žene žive duže, pa ih ukupno ima više, naročito u najstarijim grupama. Aktivno stanovništvo čine zaposleni i oni koji traže posao. Udeo poljoprivrednog stanovništva posle rata naglo se smanjivao, što se zove deagrarizacija, a danas većina zaposlenih radi u uslužnim delatnostima. Udeo stanovnika sa srednjom i visokom školom raste. Glavni demografski problemi su depopulacija, starenje i pražnjenje sela, najizraženije u planinskim krajevima istočne i jugoistočne Srbije. Srbija zato vodi pronatalitetnu populacionu politiku: roditeljski dodatak, plaćeno odsustvo radi nege deteta i dovoljno mesta u vrtićima.

Ključni pojmovi

Prirodni priraštaj

Razlika nataliteta i mortaliteta; u Srbiji je negativan od početka 1990-ih, jer umire više ljudi nego što se rodi.

Migracioni saldo

Razlika broja doseljenih i iseljenih stanovnika; zajedno sa prirodnim priraštajem daje ukupnu promenu broja stanovnika.

Odliv mozgova

Iseljavanje visokoobrazovanih stručnjaka, kao što su lekari, inženjeri i programeri, u druge države.

Pronatalitetna politika

Mere države koje podstiču rađanje, na primer novčana pomoć za rođeno dete, plaćeno odsustvo i vrtići.

Najčešće greške

• Prirodni priraštaj je razlika doseljenih i iseljenih. → To je migracioni saldo; prirodni priraštaj je razlika nataliteta i mortaliteta.
• Negativan priraštaj znači da se broj stanovnika mesta sigurno smanjuje. → Ne mora: ako se doseli više ljudi nego što iznosi prirodni pad, broj stanovnika raste.
• Mortalitet je visok zato što je zdravstvena zaštita loša. → Visok je pre svega zato što je u stanovništvu veliki udeo starih ljudi.
• Piramida Srbije ima široku osnovu. → Ima usku osnovu jer se rađa malo dece; to je regresivni tip, odlika starog stanovništva.
• Gušće naseljena opština je ona koja ima više stanovnika. → Gustina zavisi i od površine: opština sa manje stanovnika na manjoj površini može biti gušće naseljena.

Pokreni kviz → Pogledaj povezane oblasti

Sledeći korak

Posle kratkog ponavljanja pokreni kviz, a zatim nastavi kroz povezane oblasti ili se vrati na razredni pregled.

Pokreni kviz Geografija za osnovce 8. razred

Česta pitanja

Kako se računa prirodni priraštaj?

Od nataliteta se oduzme mortalitet. Ako je natalitet 9‰, a mortalitet 15‰, prirodni priraštaj je 9 − 15 = −6‰. Znak minus pokazuje da umire više ljudi nego što se rodi.

Kako se računa ukupna promena broja stanovnika?

Saberu se prirodni priraštaj i migracioni saldo. Ako je rođeno 500, a umrlo 800 ljudi, i doselilo se 600, a iselilo 200, promena je −300 + 400 = +100, pa broj stanovnika raste.

Zašto ni velike novčane mere ne mogu brzo da povećaju broj rođene dece?

Decenijama se rađalo malo dece, pa je danas malo mladih ljudi u dobu kada se postaje roditelj. Čak i kada porodice imaju više dece, ukupan broj rođenih raste sporo.

Pokreni kviz →