Carigrad i Carstvo Romeja
Prestonicu je osnovao Konstantin Veliki 330. godine na mestu grčke kolonije Vizantion, po kojoj je kasnije celo carstvo nazvano Vizantija. Grčki naziv Konstantinopolj znači „Konstantinov grad“, slovenski naziv Carigrad „carski grad“, a danas je to Istanbul. Grad je ležao na Bosforu, na raskršću puteva između Evrope i Azije i između Crnog i Sredozemnog mora, pa je postao najveće trgovačko središte Evrope. Sa tri strane štitilo ga je more, a sa kopna moćni bedemi. Stanovnici su sebe nazivali Romejima, odnosno Rimljanima. U početku je jezik države bio latinski, ali je od VII veka to postao grčki, koji je govorila većina stanovnika; zato se kaže da je Vizantija helenizovana.
Justinijan: obnova carstva, zakonik i Aja Sofija
Car Justinijan (527–565) pokušao je da obnovi Rimsko carstvo u starim granicama. Njegova vojska osvojila je severnu Afriku od Vandala, Italiju od Ostrogota i jug Hispanije od Vizigota. Dugi ratovi su, međutim, iscrpli blagajnu i vojsku, pa su Langobardi ubrzo zauzeli veći deo Italije, a Avari i Sloveni napadali Balkan. Po Justinijanovom naređenju pravnici su sakupili i sredili rimsko pravo u Justinijanov zakonik, koji je kasnije postao osnova prava u mnogim evropskim državama. U njegovo vreme podignuta je Aja Sofija u Carigradu, čuvena po ogromnoj kupoli; posle 1453. Osmanlije su je pretvorile u džamiju. Justinijanova žena bila je carica Teodora.
Uređenje carstva i odbrana
Na čelu carstva bio je car (vasilevs) sa neograničenom vlašću, za koga su Vizantinci verovali da vlada po Božjoj volji. Poglavar crkve u Carigradu bio je patrijarh, koji je obično krunisao cara u Aja Sofiji, ali je car, kao zaštitnik crkve, imao veliki uticaj na izbor patrijarha. Car Heraklije je u VII veku pobedio Persijance, ali su ubrzo Arabljani osvojili Siriju, Palestinu i Egipat. Sa severa su preko Dunava napadali Avari i Sloveni, a 626. godine Avari su opsedali Carigrad. Od VII veka carstvo je podeljeno na teme, vojno-upravne oblasti kojima je upravljao vojni zapovednik (strateg); seljaci-vojnici dobijali su zemlju u zamenu za vojnu službu. Arabljanske flote Vizantinci su palili grčkom vatrom, koja je gorela i na vodi.
Umetnost, ikonoborstvo i Vasilije II
Vizantijska umetnost bila je hrišćanska: ikone (slike Hrista, Bogorodice i svetitelja, najčešće na drvenoj dasci), mozaici od kockica stakla, kamena i zlata, freske na vlažnom malteru i crkve sa kupolom. Pozadina mozaika i ikona najčešće je zlatna. U VIII i IX veku trajalo je ikonoborstvo, sukob onih koji su ikone smatrali neprihvatljivim i onih koji su ih poštovali; sredinom IX veka poštovanje ikona je ponovo dozvoljeno. Car Vasilije II (976–1025) pobedio je vojsku cara Samuila na planini Belasici 1014. godine, do 1018. osvojio celu Samuilovu državu, ponovo izbio na Dunav i osnovao Ohridsku arhiepiskopiju. Od Vizantije su Srbi preuzeli pravoslavnu veru, crkvenu umetnost, deo prava i dvorskih običaja.