Geografija Grčke i najstarije kulture: Krit i Mikena
Stara Grčka se nalazila na jugu Balkanskog poluostrva, na ostrvima Egejskog mora i na obali Male Azije. Južni deo kopna je poluostrvo Peloponez, a oblast oko Atine zove se Atika. Grčka je planinska zemlja sa razuđenom obalom i malo plodne zemlje, bez velikih plovnih reka kao što su Nil ili Eufrat. Planine su delile zemlju na odvojene oblasti, pa je nastalo mnogo malih država, a more je postalo glavni put za trgovinu. Grci su sebe zvali Heleni, a svoju zemlju Helada. Najstarija civilizacija na tlu Grčke nastala je na Kritu u II milenijumu p. n. e. Zove se i minojska kultura, po kralju Minoju iz grčkih predanja. Njeno središte je palata u Knososu, koja nije imala jake zidine, a Krićani su se bogatili pomorskom trgovinom. Mikenska kultura nastala je kasnije, na Peloponezu: Mikenjani su gradili tvrđave sa zidinama od ogromnog kamenja, a ulaz u Mikenu su Lavlja vrata. Mikenjani su vremenom zavladali i Kritom. Propast mikenske kulture, oko 1200. p. n. e., udžbenici povezuju sa doseljavanjem Doraca.
Homer, Trojanski rat i grčka kolonizacija
Prema predanju, slepi pesnik Homer spevao je epove Ilijadu i Odiseju. Ilijada opisuje deo Trojanskog rata, a Odiseja dugo putovanje junaka Odiseja kući, na Itaku. Prema legendi, rat je počeo kada je trojanski kraljević Paris oteo Helenu, ženu spartanskog kralja Menelaja, a Grci su ušli u Troju skriveni u drvenom konju. Arheolozi su pronašli Troju, ali priču o ratu ne mogu da potvrde, pa se Trojanski rat uči kao legenda. Pošto o tom periodu ima malo drugih izvora, zove se homersko doba. Kasnije su Grci, zbog porasta broja stanovnika, manjka plodne zemlje i razvoja trgovine, osnivali kolonije duž obala Sredozemnog i Crnog mora. Kolonija je bila samostalan polis, ali je sa matičnim gradom delila jezik, bogove i trgovinu. Kolonija je bilo toliko mnogo u južnoj Italiji i na Siciliji da se ta oblast zvala Velika Grčka.
Polis: Sparta i Atina
Polis je grad-država: grad sa okolnim selima i poljima, sa svojom vlašću, zakonima i vojskom. Utvrđeni deo grada na uzvišenju je akropolj, a glavni trg agora. Polisi su bili samostalni, ali su svi Heleni imali isti jezik, iste bogove i olimpijske igre. Sparta je bila vojnički polis na Peloponezu. Imala je dva kralja, koji su bili pre svega vojskovođe, i gerusiju, veće staraca. Punopravni građani bili su Spartijati, perijeci su bili slobodni, ali bez političkih prava, a heloti neslobodni zemljoradnici. Helota je bilo mnogo više nego Spartijata, pa je ceo život Spartijata bio podređen vojsci: dečaci su sa sedam godina odvajani od porodice i strogo vaspitavani. Atinom su posle kraljeva vladale aristokrate (plemići). Drakont je u VII veku p. n. e. prvi zapisao atinske zakone, poznate po veoma strogim kaznama, Solon je početkom VI veka p. n. e. ukinuo dužničko ropstvo i podelio građane prema imovini, a Klisten je krajem VI veka p. n. e. reformama uveo demokratiju — vlast naroda (grčki demos = narod). Sredinom V veka p. n. e. Atinu je vodio Perikle, koji je uveo plaćanje za javne službe. Atinska demokratija bila je neposredna: građani su lično glasali na narodnoj skupštini, ali pravo glasa imali su samo slobodni odrasli muškarci, atinski građani, a ne žene, robovi i stranci. Ostrakizmom su građani mogli da na deset godina proteraju čoveka za koga misle da ugrožava demokratiju.
Grčko-persijski ratovi i Peloponeski rat
Uzrok grčko-persijskih ratova bilo je širenje Persijskog carstva, koje je osvojilo grčke gradove u Maloj Aziji. Povod je bila pomoć koju je Atina poslala tim gradovima kada su podigli ustanak protiv Persije. Godine 490. p. n. e. Atinjani su pobedili Darijevu vojsku kod Maratona; prema predanju, glasnik je trčao do Atine da javi vest o pobedi, po čemu je današnja trka dobila ime. Godine 480. p. n. e. krenuo je na Grčku Kserks. Spartanski kralj Leonida je sa malim odredom dugo branio uski prolaz kod Termopila; bitka je izgubljena, ali je postala primer hrabrosti. Iste godine grčka flota pobedila je Persijance na moru kod Salamine, po planu atinskog vojskovođe Temistokla, koji je persijsku flotu namamio u uski moreuz. Posle ratova Atina je postala najjača pomorska sila i predvodila Delski savez, dok je Sparta, najjača kopnena sila, predvodila Peloponeski savez. Suparništvo za prevlast u Grčkoj dovelo je do Peloponeskog rata (431–404. p. n. e.). U opkoljenoj Atini izbila je kuga, od koje je umro i Perikle. Sparta je uz persijski novac izgradila flotu i pobedila atinsku flotu, pa se Atina 404. p. n. e. predala. Sparta je nakratko stekla prevlast, ali su svi grčki polisi iz rata izašli oslabljeni.
Herodot i Tukidid: kako znamo šta se desilo
Za ratove V veka p. n. e. imamo pouzdane pisane izvore. Herodot je opisao grčko-persijske ratove i zato ga zovu „otac istorije“. Tukidid, atinski vojskovođa i savremenik, opisao je Peloponeski rat; proveravao je podatke i događaje objašnjavao postupcima ljudi, a ne voljom bogova. Zato je za Maraton poznata tačna godina, dok za Trojanski rat znamo uglavnom iz Homerovih epova i predanja. U kvizu se zato često traži da razlikuješ činjenicu koju potvrđuju izvori i ostaci (zidine Mikene, Maraton, Peloponeski rat) od mita ili legende (drveni konj, Minotaur, bogovi na Olimpu).