Monarhije i republike
Monarhija je država na čijem je čelu vladar, koji vlast obično nasleđuje. U izbornoj monarhiji vladara biraju najmoćniji velikaši: u Svetom rimskom carstvu birali su ga izborni knezovi, a za cara ga je krunisao papa. Zato su odnosi cara i pape bili važni i često sukobljeni — kralj Henrik IV i papa Grgur VII sporili su se oko prava da postavljaju biskupe (borba za investituru). U staleškoj monarhiji vladar važne odluke, pre svega o porezima, donosi uz skupštinu staleža: sveštenstva, plemstva i trećeg staleža. U republici vlast vrše izabrani organi, a ne vladar. Venecijom je upravljao izabrani dužd zajedno sa većima; republike su bili i Firenca i Đenova, a na istočnoj obali Jadrana gradska komuna Dubrovnik.
Engleska i Francuska
Vilijam Osvajač, vojvoda od Normandije, osvojio je Englesku 1066. godine. Godine 1215. engleski plemići (baroni) primorali su kralja Jovana bez Zemlje da prihvati Magna kartu, koja nije ukinula kraljevsku vlast, nego je ograničila kraljevu samovolju: ni kralj nije smeo nikoga da kazni ili da mu oduzme imovinu bez zakonite presude. U XIII veku nastao je engleski parlament, koji se vremenom podelio na Dom lordova i Dom komuna. U Francuskoj je skupštinu staleža, generalne staleže, prvi put sazvao kralj Filip IV Lepi 1302. godine. Engleska i Francuska vodile su Stogodišnji rat (1337–1453), jer je engleski kralj polagao pravo na francuski presto. Jovanka Orleanka predvodila je 1429. Francuze kod Orleana, a 1431. spaljena je na lomači. Rat se završio pobedom Francuske, a Englezima je na kontinentu ostao samo Kale.
Krstaški ratovi
Krstaši su dobili ime po krstu koji su nosili na odeći. Kada su Turci Seldžuci zauzeli veći deo Male Azije, vizantijski car je zatražio pomoć sa Zapada, a papa Urban II je 1095. u Klermonu pozvao na pohod. U Prvom krstaškom ratu (1096–1099) krstaši su najvećim delom kopnom, preko Balkana i Carigrada, stigli do Jerusalima, osvojili ga 1099. i osnovali Jerusalimsko kraljevstvo. Saladin, muslimanski vladar Egipta i Sirije, zauzeo je Jerusalim 1187, pa je počeo Treći krstaški rat (1189–1192), koji su predvodili car Fridrih Barbarosa, Ričard Lavlje Srce i Filip II Avgust. Barbarosa je 1189. prošao kroz Niš, gde ga je dočekao Stefan Nemanja, a 1190. udavio se u reci u Maloj Aziji. Mirom 1192. Jerusalim je ostao Saladinu, a hrišćanski hodočasnici smeli su da ga posećuju. U Četvrtom krstaškom ratu krstaši su, uz brodove Venecije, 1204. osvojili i opljačkali hrišćanski Carigrad i osnovali Latinsko carstvo. Viteški redovi templara, jovanovaca (hospitalaca) i tevtonskih vitezova štitili su hodočasnike. Krstaški ratovi ojačali su trgovinu italijanskih gradova sa Istokom.
Susreti religija i putopisci
Jerusalim je sveti grad za tri religije: judaizam, hrišćanstvo i islam. Na Pirinejskom poluostrvu, u Kordobi i Toledu, vekovima su zajedno živeli muslimani, hrišćani i Jevreji, a u Toledu su arapska dela prevođena na latinski. Iz islamskog sveta Evropa je preuzela arapske brojeve, prevode grčkih dela i znanja iz medicine i astronomije, a trgovinom sa Istokom stizali su začini, šećer i svila. Venecijanski trgovac Marko Polo putovao je u XIII veku do Kine i godinama boravio na dvoru Kublaj-kana; svoja putovanja ispričao je u zatvoru u Đenovi, pa je nastala knjiga poznata kao „Milion“. Ibn Batuta iz Tangera krenuo je 1325. na hodočašće u Meku i zatim decenijama putovao po Africi, Aziji i delu Evrope; njegova putovanja zapisana su na arapskom.